του Άνθιμου Μεττούρη
από την «Σημερινή», 17 Φεβρουαρίου 2006

ΔΕΝ θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως η έννοια δημοκρατία είναι η πιο παρεξηγημένη έννοια στον κόσμο. Θεωρητικοί και απολογητές ακόμη και των πιο ολοκληρωτικών πολιτευμάτων αυτοαποκαλούνται πολλές φορές ως δημοκρατικοί, κακοποιώντας βάναυσα την έννοια της δημοκρατίας. Τι είναι, όμως, η δημοκρατία και ποια η σχέση της με τη χριστιανική διδασκαλία; Το θέμα αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, γι’ αυτό και θα προσπαθήσω με συντομία να εκθέσω τις σκέψεις και τους προβληματισμούς μου πάνω σ’ αυτό.
Δημοκρατία, ως γνωστόν, ονομάζεται το πολίτευμα εκείνο που κυρίαρχο όργανό του είναι ο λαός, σέβεται τις ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα των πολιτών και φροντίζει για την προαγωγή των συμφερόντων του λαού και ιδιαίτερα των αδυνάτων. Διακρίνεται έτσι η δημοκρατία σε πολιτική δημοκρατία, φιλελεύθερη δημοκρατία και κοινωνική δημοκρατία.

Θεμέλιο της πολιτικής δημοκρατίας είναι η αρχή της ισότητας των πολιτών. Όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι ανεξάρτητα από φύλο, χρώμα, καταγωγή, θρησκεία, πλούτο, μόρφωση, επάγγελμα κτλ. Ένα και μόνο είναι κοινό γνώρισμα σε όλους τους ανθρώπους, η ανθρώπινη ιδιότητα. Η δημοκρατία παραβλέπει όλα όσα χωρίζουν τους ανθρώπους. Η φιλελεύθερη δημοκρατία διασφαλίζει στον πολίτη τις ατομικές ελευθερίες και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους και τέλος η κοινωνική δημοκρατία διασφαλίζει την κοινωνική πρόοδο και ανάπτυξη και μεριμνά για τους πολλούς και ιδιαίτερα τους αδύνατους. Το σύγχρονο δημοκρατικό κράτος γίνεται έτσι κράτος πολιτισμού και κοινωνικής πρόνοιας.

Από όσα αναφέραμε πιο πάνω, προκύπτει πως οι βάσεις της δημοκρατίας είναι α) η ισότητα των ανθρώπων, β) ο σεβασμός της ανθρώπινης προσωπικότητας και γ) η κοινωνική πρόνοια. Και οι τρεις όμως αυτές βάσεις της δημοκρατίας αποτελούν βασικές αρχές του Χριστιανισμού. Η χριστιανική διδασκαλία θεωρεί ως υπέρτατη επίγεια αξία τον άνθρωπο, που είναι εικόνα του Θεού και αποτελεί την κορωνίδα της δημιουργίας. Κάθε άνθρωπος είναι ελεύθερη προσωπικότητα και έχει την ίδια αξία με τους άλλους ανθρώπους, με τους οποίους είναι ίσος, αφού όλοι οι άνθρωποι μετέχουν της κοινής ανθρώπινης φύσεως που πλάσθηκε «κατ’ εικόναν Θεού». Όπως λέει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Χριστιανισμός γνωρίζει «μίαν… γένους λαμπρότητα, την της εικόνος τήρησιν και προς το Αρχέτυπον εξομοίωσιν». Η αντίληψη αυτή για την ισότητα των ανθρώπων συνέβαλε στη σταδιακή κατάργηση της δουλείας. Τα κηρύγματα αυτά του Χριστιανισμού δεν ήταν μόνο θεωρίες, αλλά και εφαρμόζονταν στην πράξη από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. Έτσι βλέπουμε τους δούλους να μετέχουν στις θρησκευτικές συνάξεις ισότιμα με τους άλλους, να παρακάθονται στο ίδιο τραπέζι και να ανταλλάσσουν αδελφικό ασπασμό, να ενταφιάζονται στους ίδιους χώρους με τους ελεύθερους και να μην υπάρχει κανένας χαρακτηρισμός που να δείχνει ότι πρόκειται για δούλο. Η Εκκλησία πρωτοστατούσε πάντοτε στις απελευθερώσεις δούλων. Η χριστιανική αντίληψη για την ισότητα των ανθρώπων, που τονίζεται ιδιαίτερα στη γνωστή διακήρυξη του Απ. Παύλου «ουκ ένι lουδαίος ουδέ Έλλην, ουκ ένι δούλος ουδέ ελεύθερος, ουκ ένι άρσεν και θήλυ», έγινε το ασφαλές βάθρο για τη θεμελίωση της πολιτικής δημοκρατίας.

Αναφορικά τώρα με τη φιλελεύθερη δημοκρατία, η χριστιανική διδασκαλία αναγνωρίζει την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου και την ανάπτυξη της ηθικής προσωπικότητάς του μέσα σε συνθήκες ελευθερίας. «Υμείς επ’ ελευθερία εκλήθητε», διακηρύττει ο Απ. Παύλος. Η αντίληψη αυτή μπορεί να θεμελιώσει άριστα την πολιτική πίστη στο φιλελεύθερο κράτος και να προαγάγει τη φιλελεύθερη δημοκρατία.
Τέλος, περισσότερο και από την πολιτική και φιλελεύθερη δημοκρατία μπορεί να βρει ασφαλές στήριγμα στο Χριστιανισμό η κοινωνική δημοκρατία, αφού η διδασκαλία του Ναζωραίου έχει πεμπτουσία της την αγάπη. Η μέριμνα για τους φτωχούς και γενικά τους πάσχοντες αποτελεί στοιχειώδες χριστιανικό χρέος. Η πρώτη ανάπτυξη κοινωνικής πρόνοιας έγινε από την Εκκλησία, για να εξελιχθεί στα νεότερα χρόνια σε κρατική προσπάθεια στα πλαίσια του κοινωνικού κράτους. Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει το τεράστιο κοινωνικό έργο των πατέρων της Εκκλησίας και μάλιστα του Ουρανοφάντορα Μεγάλου Βασιλείου, που ήταν ο πρωτεργάτης της κοινωνικής πρόνοιας; Βέβαια είναι αλήθεια πως στην προαγωγή και ολοκλήρωση της Δημοκρατίας συνέβαλαν και άλλες δυνάμεις, κάποτε μάλιστα και εχθρικές προς το Χριστιανισμό. Όπως επίσης είναι αλήθεια πως σε ορισμένες περιπτώσεις και η Εκκλησία δεν ενεργούσε δημοκρατικά. Αυτό, όμως, δεν μειώνει καθόλου τη μεγάλη συμβολή της χριστιανικής διδασκαλίας στην προαγωγή και ανάπτυξη του δημοκρατικού ιδεώδους. Ο Χριστιανισμός από την εμφάνισή του προετοίμασε το έδαφος, πάνω στο οποίο ρίζωσαν και καρποφόρησαν οι δημοκρατικές αρχές που ανταποκρίνονται πλήρως στην ουσία της χριστιανικής διδασκαλίας.

Το συνοδικό πολίτευμα, που πολύ νωρίς καθιερώθηκε στην Εκκλησία, αποτελεί ένα ακόμα δείγμα της επικράτησης των δημοκρατικών αρχών στον εκκλησιαστικό χώρο. Ο Στ’ κανόνας της Α’ Οικουμενικής Συνόδου καθιερώνει επίσημα την αρχή της πλειοψηφίας στη λήψη εκκλησιαστικών αποφάσεων. «Κρατείτω η ψήφος των πλειόνων», είναι η γενική αρχή που διέπει τη λειτουργία του συνοδικού θεσμού μέχρι τις μέρες μας και μαρτυρεί πως η δημοκρατία θεμελιωμένη σε χριστιανικές βάσεις μπορεί να παραμείνει στερεωμένη για πάντα.